نيست - اين است كه از درون خودش جلو سودجويى او را مىگيرد . در دين ، قدرت توبه دادن نهفته است . در دين قدرت اينكه انسانى پيدا بشود و هستى خودش را در خدمت اجتماع بگذارد نهفته است . و چقدر شما در دنيا مىبينيد افرادى را كه امكاناتى پيدا كرده‌اند [ و بعد ظلمهايى مرتكب شده‌اند ] و بدون آنكه نيازى باشد كه با زور پشت گردنشان بزنند ، خودشان با يك نيروى معنوى و يك انگيزهء روحى خود را توبه مىدهند ؛ خودشان مىآيند از راه كجى كه رفته‌اند برمىگردند . فرمان اسلام به ظالم و مظلوم و اما آنكه عمده است اين است كه اسلام تنها به ظالم نمىگويد ظلم نكن ؛ اسلام به ظالم مىگويد ظلم نكن ، و بيش از پنجاه درصد ، فرمان به ظالم از ظلمها جلوگيرى مىكند ، آن نيروى معنوى حاكم بر وجود انسان كه جلو ظلمش را مىگيرد . همين شما كه اينجا نشسته‌ايد و هزارها و ميليونها افراد مانند شما افرادى هستند كه امكان ظلم كردن ، دزدى و تعدّى پيدا مىكنند ولى نمىكنند ، چرا ؟ يك فرمان مىآيد جلويش را مىگيرد . اما آيا اسلام به همين قناعت كرده است ؟ اسلام فقط آمده به ظالم گفته : اى ظالم ! ظلم نكن ؟ مگر همهء ظالمها مىشنوند ؟ ! خيلى از ظالمها هم هستند كه نمىشنوند . پس ديگر چه مىكند ؟ زمينهء پذيرش ظلم را هم از ميان مىبرد ، به مظلوم مىگويد : اى مظلوم ! تن به ظلم دادن نوعى ظلم كردن است ، در مقابل ظالم پرخاشگر باش . لايُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسّوءِ مِنَ الْقَوْلِ الّا مَنْ ظُلِمَ « 1 » . قرآن مىگويد بدگويى پشت سر يك مسلمان بد است ، از آن بدتر اين است كه انسان وقتى بدگويى مىكند فرياد بكشد و فحش بدهد . ولى همين بد در يك مورد جايز مىشود ؛ يعنى بدگويى بكن ، فرياد بكش ، تظلّم بكن آنجا كه مظلوم واقع شده‌اى . على عليه السلام فرمود : فَوَ اللَّهِ ما غُزِىَ قَوْمٌ قَطُّ فِى عُقْرِ دارِهِمْ الّا ذَلّوا « 2 » . باز على فرمود : لايَمْنَعُ الضَّيْمَ الذَّليلُ وَ لايُدْرَكُ الْحَقُّ الّا بِالْجِدِّ « 3 » . پيغمبر اكرم جمله‌اى دارد . اين جمله در نهج‌البلاغه كه كلام اميرالمؤمنين در هزار و سيصد و چند سال پيش است و گردآورندهء آن سيد رضى است و هزارسال از

--> ( 1 ) . نساء / 148 . ( 2 ) . نهج‌البلاغه ، خطبهء 27 . ( 3 ) . نهج‌البلاغه ، خطبهء 29 .